|
|
|
زیست دیجیتال و هویت دینی؛ تهدید پنهان یا فرصت تربیتی؟ |
|
|
|
در روزگاری که شبکههای اجتماعی و زیست دیجیتال به بخش جداییناپذیر زندگی نوجوانان و جوانان تبدیل شده است، نسبت میان این سبک زندگی و هویت دینی به یکی از پرسشهای جدی خانوادهها و مربیان بدل شده است. دکتر فاطمه شریفی، روانشناس تربیتی، در گفتوگو با خبرنگار «زناننیوز» با تأکید بر اینکه فضای مجازی ذاتاً نه تهدید است و نه فرصت، نقش نوع مصرف و مدیریت آگاهانه را در تقویت یا تضعیف ایمان نسل دیجیتال تعیینکننده دانست. |
|
|
در روزگاری که فضای مجازی و زیست دیجیتال به بخش جداییناپذیر زندگی انسان معاصر، بهویژه نوجوانان و جوانان تبدیل شده است، پرسشهای جدی درباره تأثیر این سبک زندگی بر باورها، ارزشها و هویت دینی شکل گرفته است. آیا سبک زندگی دیجیتال ما را از هویت دینی دور میکند یا میتواند به فرصتی برای تعمیق ایمان تبدیل شود؟
در همین راستا، گفتوگویی داریم با سرکار خانم دکتر فاطمه شریفی روانشناسی تربیتیکه این گفتوگو به کوشش خانم زهرا سادات قاسمی خبرنگار زناننیوز از شهرستان اقلید تهیه شده است.
بخش اول: مفهومشناسی
دکتر شریفی درباره مفهوم «سبک زندگی دیجیتال» و تفاوت آن با زندگی سنتی گفت: مفهوم «سبک زندگی دیجیتال» به استفاده مداوم از فناوریهای دیجیتال مثل اینترنت، شبکههای اجتماعی، و ابزارهای آنلاین در زندگی روزمره اشاره دارد. در این سبک زندگی، فعالیتها و ارتباطات بیشتر به صورت آنلاین و مجازی انجام میشود، برخلاف زندگی سنتی که ارتباطات بیشتر حضوری و فعالیتها محدود به زمان و مکان خاص است. این تغییر میتواند تأثیرات مختلفی بر روابط اجتماعی، سلامت روان، و حتی فرآیند یادگیری داشته باشد.
وی افزود: در کل، زندگی دیجیتال فرصتهای زیادی برای دسترسی به اطلاعات و ارتباطات فراهم میکند، اما باید به تأثیرات آن بر جوانان و نحوه مدیریت استفاده از این تکنولوژیها توجه کرد.
او درباره چگونگی شکلگیری هویت دینی و مؤلفههای آن بیان کرد: هویت دینی از تعامل میان باورها، ارزشها و تجربههای فردی در زمینه دینی شکل میگیرد. مؤلفههای اصلی آن شامل شناخت دینی (اطلاعات فرد درباره دین)، پذیرش و باورهای مذهبی، و تجربههای معنوی فردی است. همچنین عوامل اجتماعی مثل خانواده، جامعه و فرهنگ نیز تأثیر زیادی در شکلگیری هویت دینی دارند. در این فرآیند، فرد از طریق تأملات شخصی و تعاملات اجتماعی به درک و معنای خاص خود از دین میرسد.
وی درباره ماهیت فضای مجازی و نسبت آن با هویت دینی گفت: فضای مجازی به خودی خود نه ضد هویت دینی است و نه حامی آن؛ بلکه این نحوه استفاده ماست که تعیینکننده است. اگر استفاده از این فضا به طور آگاهانه و با هدف تقویت هویت دینی باشد، میتواند ابزار مفیدی باشد. در غیر این صورت، ممکن است موجب تضعیف ارزشهای دینی شود. چالش اصلی در نوع مصرف محتوا و مدیریت آن است.
بخش دوم: آسیبشناسی
دکتر شریفی درباره مهمترین آسیبهای سبک زندگی دیجیتال بر ایمان و معنویت جوانان اظهار داشت: مهمترین آسیبهای سبک زندگی دیجیتال بر ایمان و معنویت جوانان شامل کاهش توجه به معنویت، افزایش وابستگی به سرگرمیهای سطحی، تضعیف ارتباطات اجتماعی واقعی، و مواجهه با محتوای غیرمناسب است. این عوامل میتوانند باعث سردرگمی و دوری از اصول دینی شوند، به ویژه زمانی که جوانان به مصرف اطلاعات بدون فیلتر و توجه به ارزشهای اخلاقی پرداختهاند.
وی درباره احساس آزادی بیشتر نوجوانان در فضای مجازی نسبت به زندگی واقعی توضیح داد: بسیاری از نوجوانان در فضای مجازی احساس آزادی بیشتری میکنند چون آنجا ناشناساند، کنترل بیشتری روی ارتباطات دارند و میتوانند بدون ترس از قضاوت خود را ابراز کنند. در زندگی واقعی، قوانین مدرسه، خانواده و فشارهای اجتماعی محدودشان میکند و حس استقلالشان کمتر است. این تفاوت طبیعی است و بخشی از رشد هویتی نوجوانان محسوب میشود.
او درباره رابطه مصرف افراطی شبکههای اجتماعی و کاهش التزام به ارزشهای دینی بیان کرد: استفاده افراطی شبکههای اجتماعی میتواند باعث شود فرد بیشتر در معرض ارزشها و سبکهای زندگی متفاوت و گاه متضاد با باورهای دینی قرار بگیرد. این امر به مرور میتواند کاهش احساس تعلق و التزام به ارزشهای دینی را تقویت کند، بهویژه اگر فرد وقت و توجه زیادی را در این فضاها صرف کند و تعامل واقعی و عمیق با آموزههای دینی کم شود.
وی درباره نقش الگوبرداری از اینفلوئنسرها در تغییر سبک زندگی دینی گفت: الگوبرداری از اینفلوئنسرها میتواند سبک زندگی و ارزشهای فرد را تحت تأثیر قرار دهد؛ وقتی رفتارها و اولویتهای آنها با آموزههای دینی فاصله دارد، به تدریج ممکن است انگیزه و التزام فرد به رعایت ارزشهای دینی کاهش یابد.
دکتر شریفی همچنین درباره امکان تفاوت میان ظاهر دینداری و سبک زندگی دیجیتال توضیح داد: ممکن است فرد در ظاهر دیندار رفتار کند، اما در فضای دیجیتال سبک زندگیاش با ارزشهای دینی همخوانی نداشته باشد. این نشان میدهد که رعایت واقعی آموزههای دینی نیازمند توجه همزمان به زندگی واقعی و مجازی است.
بخش سوم: خانواده و تربیت
وی درباره نقش خانواده در مدیریت زیست دیجیتال فرزندان اظهار کرد: خانواده نقش اصلی در آموزش و نظارت بر استفاده سالم فرزندان از فضای دیجیتال دارد و میتواند با الگوگذاری و تعیین محدودیتهای مناسب، سبک زندگی دیجیتال آنها را با ارزشهای دینی همسو کند.
او درباره اثربخشی گفتوگوی تربیتی در مقایسه با کنترل و محدودسازی بیان کرد: گفتوگوی تربیتی مؤثرتر است، چون باعث درونی شدن ارزشها و تصمیمگیری آگاهانه فرزند میشود، در حالی که کنترل صرف ممکن است مقاومت یا دورزدن قوانین را افزایش دهد.
دکتر شریفی درباره چگونگی الگو بودن والدین در فضای مجازی بدون ایجاد تنش گفت: والدین با رعایت رفتار دینی خود در شبکهها، اشتراک تجربههای مثبت و گفتوگو درباره ارزشها بهصورت آرام و نه تحکمآمیز، میتوانند الگوی مؤثر و بدون تنش باشند.
بخش چهارم: دین در عصر دیجیتال
وی درباره توانایی دین در پاسخگویی به نیازهای نسل دیجیتال بیان کرد: دین میتواند پاسخگوی نیازهای نسل دیجیتال باشد، به شرطی که والدین و مربیان با الگوگذاری و گفتوگو، ارزشها را به زبان قابل فهم فضای مجازی منتقل کنند و ارتباطی معنادار با تجربههای دیجیتال فرزندان برقرار کنند.
او درباره راههای استفاده از فضای مجازی برای تقویت ایمان گفت: میتوان با دنبال کردن محتوای دینی معتبر، شرکت در گروهها و گفتوگوهای معنوی، و استفاده آگاهانه از شبکهها برای یادگیری و تمرین ارزشها، ایمان را در فضای مجازی تقویت کرد.
وی درباره مهمترین خطای مبلغین دینی در ورود به فضای مجازی اظهار داشت: مهمترین خطای مبلغین، تمرکز صرف بر آموزش مستقیم و دستور دادن است، بدون توجه به زبان، نیازها و تجربههای واقعی کاربران دیجیتال، که باعث دور شدن مخاطب میشود.
دکتر شریفی درباره میزان جذابیت محتوای دینی موجود برای نسل جدید گفت: بسیاری از محتوای دینی موجود جذابیت بصری و تعاملی کافی ندارد و با زبان و علایق نسل جدید همخوانی ندارد، بنابراین نیاز به تولید محتوای خلاقانه و متناسب با فضای دیجیتال احساس میشود.
بخش پنجم: راهکارها و نسخه عملی
وی درباره مؤلفههای «سبک زندگی دیجیتال دینی» توضیح داد: سبک زندگی دیجیتال دینی شامل مؤلفههایی مثل انتخاب محتوای متناسب با ارزشهای دینی، مدیریت زمان استفاده از شبکهها، حفظ ادب و اخلاق در ارتباطات آنلاین، و الگوبرداری از رفتارهای مثبت و معنوی در فضای مجازی است.
او درباره راهکارهای عملی برای حفظ هویت دینی در فضای مجازی بیان کرد: سه راهکار عملی عبارتاند از انتخاب محتوا و صفحات متناسب با ارزشهای دینی و پرهیز از محتوای ناسازگار، تنظیم زمان و محدودیت استفاده از شبکهها برای جلوگیری از غرق شدن در فضای دیجیتال، و گفتوگو و بازخورد مستمر با خانواده یا مربیان دینی برای تثبیت رفتارها و باورهای دینی.
دکتر شریفی درباره نقش مدارس، حوزهها و دانشگاهها در این مسیر گفت: مدارس، حوزهها و دانشگاهها میتوانند با آموزش سواد دیجیتال دینی، تولید محتوای جذاب و راهنمایی عملی برای استفاده صحیح از فضای مجازی، نسل جوان را در حفظ هویت و ارزشهای دینی حمایت کنند.
وی درباره نقطه شروع بازگشت جوانان به هویت دینی اظهار داشت: جوان باید با خودآگاهی و بازنگری در ارزشها شروع کند، سپس با مطالعه محتوای دینی ساده و قابل فهم، گفتوگو با مربیان یا خانواده، و قدمهای کوچک در عمل به آموزهها مسیر بازگشت به دین را آغاز کند.
او در پایان، در پیامی به نوجوانان عصر دیجیتال گفت: فضای مجازی فرصت یادگیری و ارتباط است، اما همیشه انتخاب آگاهانه داشته باشید، محتوای مفید دنبال کنید و رفتارهای آنلاینتان را با ارزشهای دینی و انسانی همراستا کنید. |