|
|
|
نیم قرن ایستادگی؛ نقش زنان در حفظ و تداوم آرمانهای انقلاب |
|
|
|
نقش زنان ایرانی در بیش از چهار دهه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تنها به حضور مقطعی در رویدادهای تاریخی محدود نبوده، بلکه آنان بهعنوان یکی از ارکان اصلی حفظ، بازتولید و تداوم آرمانهای انقلاب در عرصههای اجتماعی، فرهنگی و خانوادگی ایفای نقش کردهاند؛ حضوری که از روزهای مبارزه تا دوران جنگ، بازسازی و تحولات معاصر، همواره بهعنوان عاملی تأثیرگذار در استمرار مسیر انقلاب قابل مشاهده است. |
|
|
حمزه الیاس زاده - بیش از چهار دهه از پیروزی انقلاب اسلامی ایران میگذرد و در این مدت، تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بسیاری در کشور رخ داده است. در این مسیر، آنچه بیش از هر چیز اهمیت داشته، تداوم و بازتولید آرمانهایی بوده که انقلاب بر پایه آن شکل گرفت؛ آرمانهایی همچون استقلال، عدالتخواهی، هویت دینی و مشارکت مردمی در تعیین سرنوشت.
در میان عوامل مؤثر بر حفظ این مسیر، زنان ایرانی نقشی محوری و تعیینکننده داشتهاند ؛ نقشی که هم در شکلگیری انقلاب و هم در استمرار آن در دهههای پس از پیروزی، قابل مشاهده است.
در روزهای منتهی به پیروزی انقلاب، حضور زنان در راهپیماییها، فعالیتهای اجتماعی و همراهی با جریانهای اعتراضی، تصویری تازه از نقش اجتماعی زن ایرانی ارائه داد. زنان نه صرفاً به عنوان همراه، بلکه به عنوان نیروی فعال اجتماعی در میدان حضور داشتند و همین حضور گسترده نشان داد که تحولات بزرگ اجتماعی بدون مشارکت زنان امکان تحقق ندارد. این مشارکت، بعدها به یکی از پایههای مهم تداوم حرکت اجتماعی پس از انقلاب تبدیل شد. درواقع زنان به نوعی قوام دهنده حرکتهای اجتماعی بودهاند و آن را تقویت کردهاند. مشارکت اجتماعی در امر سیاسی موضوع بسیار مهمی است که در کشورهای مختلف میبینیم اما در زمان انقلاب حضور زنان ایرانی حتی در جهان بینظیر بود.
چارلز کروزمن، استاد جامعهشناسیِ دانشگاه کارولینای شمالی، در کتاب «انقلاب تصورناپذیر در ایران» مینویسد: «انقلاب ایران در مقایسه با انقلابهای کلاسیک تاریخ، همچون انقلاب آمریکا، انقلاب چین، انقلاب روسیه و انقلاب فرانسه، بیشترین میزان شرکت مردم را دارد و دموکراتیکترین و پُرجمعیتترین انقلاب جهان از منظر درصد جمعیت است».
با آغاز سالهای دشوار پس از انقلاب، بهویژه دوران جنگ تحمیلی، نقش زنان شکل تازهای یافت. بسیاری از زنان در پشت جبههها مسئولیت پشتیبانی، امدادرسانی، پرستاری، اداره خانواده و حفظ روحیه اجتماعی را برعهده گرفتند. این پشتیبانی حمایت یک موضوع ساده نبود بلکه شبکه و سیستم پشتیبانی خودجوش و روحیه انگیز و مقاومت دهنده ایجاد کرده بود.
در شرایطی که کشور با بحرانهای امنیتی و اقتصادی روبهرو بود، مدیریت خانوادهها و تربیت نسل جدید عملاً بر دوش زنان قرار داشت و همین موضوع سبب شد آرمانهای انقلاب در فضای خانواده و جامعه تداوم یابد.
پس از پایان جنگ، کشور وارد مرحله بازسازی و توسعه شد. در این دوره نیز حضور زنان در عرصههای علمی، دانشگاهی و حرفهای رشد چشمگیری یافت. افزایش تعداد دانشجویان زن، حضور گسترده آنان در رشتههای تخصصی و ورود به حوزههای مدیریتی، آموزشی، پزشکی و فرهنگی نشان داد که نقش زنان تنها محدود به فضای خانوادگی نیست، بلکه آنان در فرآیند توسعه اجتماعی نیز سهم مهمی دارند. این حضور علمی و تخصصی به تقویت سرمایه انسانی کشور کمک کرد و امکان تداوم مسیر پیشرفت را فراهم آورد.
از سوی دیگر، زنان در عرصههای فرهنگی و اجتماعی نیز نقش مهمی در انتقال ارزشها و هویت اجتماعی ایفا کردهاند. خانواده، به عنوان نخستین نهاد اجتماعی، محل شکلگیری هویت نسلهای جدید است و زنان به عنوان محور خانواده، نقشی تعیینکننده در انتقال فرهنگ، باورها و ارزشهای اجتماعی دارند.
بسیاری از تحلیلگران معتقدند استمرار برخی ارزشهای اجتماعی در جامعه ایران، بیش از هر چیز به نقش زنان در تربیت نسلها و حفظ پیوندهای فرهنگی مربوط میشود.
در دهههای اخیر با گسترش فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی، چالشهای فرهنگی و اجتماعی جدیدی نیز پدید آمده است. در چنین فضایی، نقش زنان در مدیریت فرهنگی خانواده و جامعه اهمیت بیشتری یافته است.
بسیاری از زنان چه در قالب فعالیتهای فرهنگی، چه در حوزههای آموزشی و اجتماعی تلاش کردهاند میان تحولات جدید و حفظ هویت فرهنگی تعادل برقرار کنند؛ تلاشی که به نوعی استمرار همان نقش تاریخی آنان در دورههای پیشین به شمار میرود. این موضوع و بالندگی آن به شدت به تحولات انقلابی در ایران وابسته بوده است. درواقع انقلاب اسلامی این بستر شکوفایی را ایجاد کرد و زنان را از پوسته قبل خود با تاکید بر تواناییهای درونی و انسانی خارج کرد.
نکته مهم دیگر، حضور زنان در عرصههای اجتماعی و خیریه و فعالیتهای داوطلبانه است. در حوادث طبیعی، بحرانهای اجتماعی یا شرایط دشوار اقتصادی، بخش مهمی از فعالیتهای امدادی و حمایتی توسط گروههای مردمی شکل میگیرد که زنان در آن نقش پررنگی دارند. این نوع مشارکت اجتماعی، سرمایه اجتماعی جامعه را تقویت کرده و حس همبستگی ملی را زنده نگه داشته است. |